भारताची पहिली हायड्रोजन ट्रेन १७ जुलैपासून धावणार

मुंबई, भारत १५ जुलै, २०२६ ALN: भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात १७ जुलै हा दिवस सुवर्णअक्षरांनी लिहिला जाणार आहे. पर्यावरणपूरक आणि हरित वाहतुकीच्या दिशेने एक ऐतिहासिक पाऊल टाकत, भारत आपली पहिली 'हायड्रोजन इंधन आधारित रेल्वे' सुरू करत आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे १७ जुलै रोजी हरियाणाच्या जींद जंक्शनवरून या अत्याधुनिक ट्रेनचे उद्घाटन करणार आहेत. ही ट्रेन जींद आणि सोनीपत दरम्यान धावणार असून भारतीय रेल्वेचे कार्बन उत्सर्जन शून्यावर आणण्याच्या मोहिमेतील हा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जात आहे.

जागतिक स्तरावर जेव्हा जीवाश्म इंधनाचा वापर कमी करून पर्यायी ऊर्जेचा शोध घेतला जात आहे, अशा काळात भारताने हायड्रोजन ट्रेन सुरू करणे ही देशाच्या तंत्रज्ञान क्षेत्रातील मोठी झेप आहे. हायड्रोजन ऊर्जा हे एक स्वच्छ, नूतन आणि टिकाऊ ऊर्जा स्रोत मानले जाते, ज्यामुळे पर्यावरणावर कमी दुष्परिणाम होतो. हायड्रोजन ट्रेनच्या उद्घाटनामुळे भारत जागतिक स्तरावर हरित तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात एक महत्त्वपूर्ण स्थान प्रस्थापित करेल.

का म्हटले जाते 'झिरो एमिशन' ट्रेन?

जींद ते सोनीपत दरम्यान चालणारी ही ट्रेन पारंपरिक डिझेल इंजिनच्या तुलनेत १०० टक्के पर्यावरणपूरक आहे. या ट्रेनच्या संचालनातून कोणताही विषारी धूर किंवा कार्बन बाहेर पडत नाही. या गाडीतून केवळ पाण्याची वाफ (जलबाष्प) आणि पाणी बाहेर सोडले जाते. यामुळेच या तंत्रज्ञानाला 'झिरो एमिशन' रेल्वे तंत्रज्ञान म्हटले जाते. हायड्रोजन ट्रेनच्या वापरामुळे वायू प्रदूषण कमी होण्यास मदत होईल, ज्यामुळे नागरिकांच्या आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होईल. हायड्रोजन ऊर्जा वापरण्यामुळे पर्यावरणीय ताण कमी होईल, ज्यामुळे जलवायु बदलाच्या समस्यांना सामोरे जाण्यात मदत होईल.

जाणून घ्या कशी धावणार ही ट्रेन?

हायड्रोजन ट्रेन चालवण्यासाठी रेल्वे ट्रॅकवर विजेच्या तारांची किंवा डिझेल इंजिनची अजिबात गरज नसते. ही ट्रेन चालवण्यामागे एक रंजक वैज्ञानिक प्रक्रिया आहे. ट्रेनच्या छतावर किंवा आतमध्ये एक विशेष टँक बसवला असतो, ज्यामध्ये हायड्रोजन गॅस सुरक्षित साठवून ठेवला जातो. हा गॅस ट्रेनसाठी इंधनाचे काम करतो. टँकमधील हायड्रोजन आणि बाहेरील हवेतील ऑक्सिजन एकत्र करून 'फ्यूल सेल'मध्ये पाठवले जातात. पाण्याचे वैज्ञानिक सूत्र H2O (हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे रेणू) आहे. फ्यूल सेलमध्ये या दोन्ही वायूंचा रासायनिक संयोग होतो आणि त्यातून मोठ्या प्रमाणावर वीज निर्माण होते. या विजेच्या जोरावर ट्रेनची मोटर फिरते आणि गाडी धावू लागते, तर उर्वरित पाणी आणि वाफ सायलेन्सरद्वारे बाहेर पडते. या प्रक्रियेमध्ये ऊर्जा उत्पादनाची कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी विविध तंत्रांचा वापर केला जातो, ज्यामुळे ऊर्जा वाचवली जाते आणि वातावरणीय प्रभाव कमी होतो.

डिझेल इंजिनला उत्तम पर्याय

भारतात आजही असे अनेक रेल्वे मार्ग आहेत जिथे पूर्णपणे विद्युतीकरण झालेले नाही आणि आजही तिथे डिझेल इंजिनचा वापर केला जातो. अशा मार्गांवर हायड्रोजन ट्रेन हा डिझेल इंजिनला एक अत्यंत प्रभावी आणि प्रदूषणमुक्त पर्याय ठरणार आहे. हायड्रोजन ट्रेनच्या वापरामुळे डिझेलच्या किंमतीत होणारी वाढ आणि इतर आर्थिक आव्हानांपासून देखील रेल्वे प्रणालीला संरक्षण मिळेल. यामुळे भारतीय रेल्वेच्या कार्यक्षमतेत वाढ होईल. हायड्रोजन ट्रेनच्या वापरामुळे डिझेल इंधनाच्या आयातावर अवलंबित्व कमी होईल, ज्यामुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेला लाभ होईल.

आर्थिक आणि पर्यावरणीय फायदे

हायड्रोजन ट्रेनच्या कार्यान्वयनामुळे भारताला अनेक आर्थिक आणि पर्यावरणीय फायदे होतील. हायड्रोजन इंधनाचे उत्पादन आणि साठवणूक यामध्ये नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करून स्थानिक उद्योगांना प्रोत्साहन मिळेल. यामुळे रोजगाराच्या संधी वाढतील. आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे हायड्रोजन इंधनाच्या उत्पादनासाठी सौर ऊर्जा किंवा वाऱ्याच्या ऊर्जेसारख्या नूतन ऊर्जा स्रोतांचा वापर करता येईल, ज्यामुळे ऊर्जा सुरक्षेत वाढ होईल. हायड्रोजन ऊर्जा तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे भारतात स्वच्छ ऊर्जा क्षेत्रात गुंतवणूक वाढेल, ज्यामुळे दीर्घकालीन आर्थिक विकासाला चालना मिळेल.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे स्थान

हायड्रोजन ट्रेनच्या उद्घाटनामुळे भारत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर हरित तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात एक महत्त्वपूर्ण स्थान प्रस्थापित करेल. जगभरातील अनेक देश हायड्रोजन ऊर्जा तंत्रज्ञानावर काम करत आहेत. भारताने या क्षेत्रात एक पाऊल पुढे टाकल्याने जागतिक स्तरावर भारताची प्रतिमा सुधारेल. यामुळे भारताला हायड्रोजन तंत्रज्ञानाच्या आंतरराष्ट्रीय बाजारात एक स्पर्धात्मक स्थान मिळेल. भारताच्या या उपक्रमामुळे इतर देशांमध्येही हायड्रोजन तंत्रज्ञानाच्या विकासाला गती मिळेल, ज्यामुळे जागतिक स्तरावर हरित तंत्रज्ञानाचा प्रसार होईल.

भविष्याच्या दृष्टीने

भारतीय रेल्वेने हायड्रोजन ट्रेनच्या उद्घाटनासह एक महत्वाकांक्षी योजना सुरू केली आहे. आगामी काळात, हायड्रोजन ट्रेनच्या यशानंतर, इतर रेल्वे मार्गांवर देखील हायड्रोजन तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची योजना असू शकते. यामुळे भारतात हरित आणि शाश्वत वाहतूक प्रणाली विकसित करण्यास मदत होईल. हायड्रोजन ट्रेनच्या यशामुळे भारतात इतर प्रकारच्या हरित तंत्रज्ञानाची वाढ होईल आणि देशाच्या ऊर्जा सुरक्षेत वाढ होईल. या उपक्रमामुळे भारतातील औद्योगिक क्षेत्रातही नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर वाढेल, ज्यामुळे देशाच्या आर्थिक विकासात महत्वपूर्ण योगदान होईल.

सारांशतः, भारताची पहिली हायड्रोजन ट्रेन १७ जुलैपासून धावणार आहे, ज्यामुळे भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात एक नवीन अध्याय सुरू होईल. हायड्रोजन तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून भारताने प्रदूषण कमी करण्याच्या दिशेने एक मोठा पाऊल उचलला आहे. या उपक्रमामुळे भारताच्या हरित तंत्रज्ञानाच्या विकासास गती मिळेल आणि देशाच्या आर्थिक विकासात एक महत्त्वपूर्ण योगदान होईल. हायड्रोजन ट्रेनच्या यशामुळे भारताला जागतिक स्तरावर हरित तंत्रज्ञानात एक महत्त्वपूर्ण स्थान मिळेल, ज्यामुळे भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेत सुधारणा होईल.