एस. वाय. कुरेशींच्या पुस्तकात मनमोहन सिंग यांचा किस्सा

मुंबई, भारत १२ जुलै, २०२६ ALN: भारताच्या माजी पंतप्रधान मनमोहन सिंह यांचे व्यक्तिमत्त्व आणि कार्यशैली यावर चर्चा करणे हे नेहमीच महत्त्वाचे ठरले आहे. त्यांच्या कार्यकाळात, त्यांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेला एक नवा दिशा दिला आणि त्यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने जागतिक स्तरावर एक मजबूत स्थान प्राप्त केले. मनमोहन सिंह यांचा किस्सा, जो माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त एस. वाय कुरेशी यांनी त्यांच्या पुस्तकात सांगितला आहे, तो त्यांच्या नेतृत्वाच्या काही विशेष पैलूंवर प्रकाश टाकतो.

माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त एस. वाय कुरेशी यांनी आपल्या पुस्तकात एक उल्लेखनीय किस्सा सांगितला आहे, जो मनमोहन सिंह यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे एक वेगळे रूप दर्शवतो. कुरेशी यांनी सांगितले की, निवडणूक आयोगाच्या कामकाजाबाबत काही मंत्र्यांच्या अतार्किक वक्तव्यांमुळे कुरेशी व्यथित झाले होते. त्यांनी पंतप्रधान कार्यालयामध्ये आपली नाराजी व्यक्त केली होती. यावर मनमोहन सिंह यांनी कुरेशी यांना सांगितले की, निवडणूक आयोग केवळ "भारताचा अभिमान" नाही, तर देशाच्या लोकशाहीचा आत्मा आहे. हे वाक्य त्यांच्या विचारशक्तीची आणि लोकशाहीसाठीच्या त्यांच्या निष्ठेची ग्वाही देते.

कुरेशी यांच्या पुस्तकात हा किस्सा महत्वाचा आहे कारण तो दर्शवतो की मनमोहन सिंह यांच्याकडे कसे विचार होते आणि त्यांनी आपल्या कार्यकाळात लोकशाहीच्या मूल्यांचे किती महत्त्व दिले. २०१२ मध्ये उत्तर प्रदेशात निवडणुका होत असताना कायदामंत्री सलमान खुर्शीद यांनी एका निवडणूक सभेत मुस्लिम आरक्षण वाढवण्याचे आश्वासन दिले होते. यावर भारतीय जनता पक्षाने निवडणूक आयोगाकडे तक्रार केली आणि याला आदर्श आचारसंहितेचे उल्लंघन म्हटले. कुरेशी यांच्या मते, निवडणूक प्रक्रिया सुरू झाल्यानंतर कोणतीही नवीन योजना जाहीर केली जाऊ शकत नाही.

कुरेशी यांनी या प्रकरणावर चार दिवसांची सुनावणी घेतली, ज्यामध्ये अभिषेक मनु सिंघवी काँग्रेसच्या वतीने आणि अरुण जेटली भाजपच्या वतीने युक्तिवाद करत होते. या चर्चेत निवडणुकीच्या आश्वासनांचा आणि मतदारांना दिलेल्या प्रलोभनांचा मुद्दा महत्त्वाचा ठरला. अखेरीस, निवडणूक आयोगाने खुर्शीद यांना निर्भर्त्सना केली. कुरेशी यांच्या मते, ही कारवाई आदर्श आचारसंहितेनुसार आयोगाकडे उपलब्ध असलेली सर्वात कठोर कारवाई होती. यामुळे खुर्शीद स्पष्टपणे नाराज झाले.

कुरेशी यांचे हे अनुभव केवळ निवडणूक आयोगाच्या कार्यपद्धतीवरच नाही तर भारतीय राजकारणातील विविध घटकांवरही प्रकाश टाकतात. त्यावेळी, काँग्रेस पक्षाच्या काही सदस्यांनी निवडणूक आयोगाचे अहंकारी किंवा मनमानी असल्याची चिंता व्यक्त केली. कुरेशी यांनी आपल्या पुस्तकात या चिंतेला स्थान दिले आहे, जिथे त्यांनी सांगितले की, "टीका मला कधीच त्रास देत नाही, पण संस्थांची विश्वासार्हता हळूहळू कमी करणारी छुपी विधाने त्रास देतात."

या संदर्भात, कुरेशी यांनी एक प्रसंग सांगितला आहे, जिथे त्यांनी ईदच्या निमित्ताने आपल्या घरी एक स्नेहसंमेलन आयोजित केले होते. या स्नेहसंमेलनात तत्कालीन पंतप्रधानांचे प्रेस सेक्रेटरी हरीश खरे उपस्थित होते. कुरेशी यांनी त्यांच्यासमोर आपली नाराजी व्यक्त केली, ज्यावर हरीश खरे यांनी विचारले, "मी पंतप्रधानांना सांगू का?" कुरेशी यांनी उत्तर दिले, "हो, मी तुम्हाला तेच सांगायला सांगत आहे."

दुसऱ्या दिवशी, कुरेशींचा फोन वाजला आणि त्यांना सांगण्यात आले की, पंतप्रधानांना त्यांच्याशी तातडीने बोलायचे आहे. मनमोहन सिंह यांचा आवाज चिंतेने भरलेला होता आणि त्यांनी कुरेशी यांना लगेच भेटण्याची इच्छा व्यक्त केली. या भेटीचा ठिकाण संध्याकाळी ७ वाजता ठरला. कुरेशी यांनी पंतप्रधानांच्या निवासस्थानी पोहोचल्यावर, मनमोहन सिंह दारात त्यांची वाट पाहत होते. त्यांनी कुरेशी यांना आत घेतले आणि त्यांच्या आवाजात व्यथितता होती.

मनमोहन सिंह यांनी कुरेशी यांना सांगितले, "तू काय म्हणालास ते हरीशने मला सांगितले. जर तू असा विचार करत असशील, तर मी आत्महत्या करेन." या वाक्याने कुरेशी यांना धक्का बसला. त्यांची तक्रार मनमोहन सिंग यांच्याबद्दल नसून काही मंत्र्यांच्या वर्तनाबद्दल होती. मनमोहन सिंह यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक संवेदनशीलता होती, जी त्यांच्या कार्यकाळात अनेकदा दिसून आली. त्यांनी कुरेशी यांना आश्वासन दिले की, जर त्यांना काही बोलायचे असेल तर त्यांनी त्यांच्याशी थेट संपर्क साधावा.

या किस्सामध्ये मनमोहन सिंह यांच्याबद्दल एक महत्त्वाची गोष्ट समोर येते. ते केवळ एक पंतप्रधान म्हणून नाही तर एक संवेदनशील व्यक्ती म्हणून देखील विचारले जातात, ज्यांनी आपल्या कार्यकाळात लोकशाहीच्या मूल्यांचे पालन केले. त्यांच्या नेतृत्वात, भारताने अनेक आव्हानांचा सामना केला, परंतु त्यांनी नेहमीच लोकशाहीच्या मूलभूत तत्त्वांचे पालन केले. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील ही संवेदनशीलता आणि लोकशाहीसाठीचा त्यांचा आग्रह आजही अनेकांना प्रेरित करतो.

कुरेशी यांचे हे अनुभव आणि मनमोहन सिंह यांचे विचार भारतीय राजकारणाच्या संदर्भात एक महत्त्वाची चर्चा निर्माण करतात. आजच्या काळात, जेव्हा राजकारणात अनेकदा व्यक्तीगत हितसंबंध आणि शक्ती संघर्ष दिसून येतात, तेव्हा मनमोहन सिंह यांचा हा किस्सा एक आदर्श उदाहरण ठरतो. त्यांच्या कार्यकाळातील घटनांनी आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाने भारतीय लोकशाहीच्या मूल्यांचे जतन करण्यात किती महत्त्वाची भूमिका बजावली, हे या किस्स्यातून स्पष्ट होते.

या प्रकारच्या अनुभवांनी भारतीय राजकारणातील विविध आव्हानांचा सामना करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या नैतिकतेचा विचार करायला भाग पाडते. मनमोहन सिंह यांचा हा किस्सा केवळ त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक पैलू नाही, तर तो संपूर्ण भारतीय लोकशाहीच्या आत्म्याचे प्रतीक आहे. त्यांच्या या संवेदनशीलतेमुळे, आजच्या पिढीला एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो - राजकारणात व्यक्तीगत हितांपेक्षा लोकशाहीच्या मूल्यांचे पालन करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

मनमोहन सिंह यांचे कार्य आणि त्यांची विचारशक्ती भारतीय लोकशाहीच्या विकासात एक महत्वपूर्ण टप्पा आहे. त्यांच्या कार्यकाळात, भारताने जागतिक स्तरावर आर्थिक सुधारणा केली, ज्यामुळे देशाची आर्थिक स्थिती मजबूत झाली. १९९१ मध्ये आर्थिक सुधारणा लागू केल्यानंतर, भारताने जागतिक बाजारात आपले स्थान मजबूत केले. या सुधारणा मनमोहन सिंह यांच्या नेतृत्वाखाली पार पडल्या, ज्यामुळे त्यांनी एक प्रभावी अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून आपली ओळख निर्माण केली.

त्यांच्या कार्यकाळात, त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या धोरणांची अंमलबजावणी केली, जसे की, आर्थिक उदारीकरण, विदेशी गुंतवणूक, आणि औद्योगिक धोरणे. यामुळे भारतीय अर्थव्यवस्था अधिक खुली आणि स्पर्धात्मक बनली. त्यांच्या धोरणांनी देशाच्या विकासाला गती दिली, ज्यामुळे अनेक भारतीय नागरिकांना रोजगार मिळवण्यासाठी संधी उपलब्ध झाल्या.

मनमोहन सिंह यांची कार्यशैली ही सहकार्यात्मक होती. त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसोबत संवाद साधून निर्णय घेतले. त्यांच्या नेतृत्वात, भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसने एकत्रितपणे काम केले, ज्यामुळे विविध घटकांच्या हितसंबंधांचे संतुलन साधले गेले. यामुळे, त्यांनी राजकीय स्थिरता साधली आणि देशाच्या विकासाला गती दिली.

या सर्व गोष्टींचा विचार करता, मनमोहन सिंह यांचा किस्सा आणि त्यांच्या कार्यशैलीचा अभ्यास करणे हे आजच्या राजकारणाच्या संदर्भात खूप महत्त्वाचे आहे. आजच्या काळात, जेव्हा राजकारणात अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागतो, तेव्हा मनमोहन सिंह यांचे विचार आणि कार्यशैली हे एक आदर्श उदाहरण ठरते. त्यांची संवेदनशीलता आणि लोकशाहीसाठीचा आग्रह आजच्या पिढीला प्रेरित करतो, जेणेकरून ते आपल्या कार्यात नैतिकता आणि मूल्यांचे पालन करू शकतील.