दोन रात्रींची अपुरी झोप पोटाच्या विकारांचे कारण ठरू शकते

मुंबई, भारत १६ जुलै, २०२६ ALN: वॉशिंग्टन : फक्त एक किंवा दोन रात्रींची अपुरी झोप केवळ थकवा आणत नाही, तर ती थेट आपल्या पोटातील ‘स्टेम सेल्स’वर (मूलपेशी) विपरीत परिणाम करू शकते. यामुळे पोटाला सूज किंवा दाह निर्माण करणाऱ्या गंभीर आजारांचा धोका वाढतो, असा खुलासा उंदरांवर केलेल्या एका नवीन संशोधनात झाला आहे.

‘सेल स्टेम सेल’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झालेल्या या अभ्यासानुसार, झोपेच्या अभावामुळे पोटातील स्टेम सेल्सच्या कार्यामध्ये अडथळा निर्माण होतो. यामुळे ‘इन्फ्लेमेटरी बॉवेल डिसीज' (IBD) या पोटाच्या गंभीर आजाराचा, ज्यामध्ये अल्सरेटिव्ह कोलायटिस आणि क्रोहन रोग यांचा समावेश होतो, धोका वाढू शकतो. मेंदूतील झोपेशी संबंधित केंद्राकडून पोटातील पेशींकडे जाणाऱ्या चुकीच्या संकेतांमुळे पोटाच्या आतील अस्तराची पुनरुत्पादन क्षमता कमी होते, असे या संशोधनात स्पष्ट झाले आहे.

या अभ्यासात सहभागी नसलेल्या हार्वर्ड मेडिकल स्कूलच्या न्यूरोसायंटिस्ट ड्रॅगाना रोगुलजा यांनी सांगितले की ‘‘झोप केवळ मेंदूसाठीच नाही, तर संपूर्ण आरोग्यासाठी किती महत्त्वाची आहे, याचा हा एक भक्कम पुरावा आहे.’’ जगभरातील सुमारे १० टक्के प्रौढ व्यक्ती अनिद्रा म्हणजेच झोप न येण्याच्या समस्येने त्रस्त आहेत. दीर्घकाळ अपुऱ्या झोपेचा संबंध आयबीडी (IBD), मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि तीव्र नैराश्य यांसारख्या अनेक जुनाट आजारांशी जोडला गेला आहे. विशेष म्हणजे, आयबीडी असलेल्या रुग्णांपैकी ७५ टक्क्यांहून अधिक लोकांनी त्यांना झोपेचा त्रास होत असल्याचे सांगितले.

आयबीडीचा त्रास नियंत्रणात असलेल्या १,२८० हून अधिक लोकांवर केलेल्या अभ्यासात असे दिसून आले की, ज्यांची झोप अपुरी होती, त्यांना पुरेशी झोप घेणाऱ्यांच्या तुलनेत हा आजार पुन्हा उफाळून येण्याचा धोका दुप्पट होता. आतापर्यंत झोपेच्या समस्येचा अभ्यास केवळ मेंदूवर केंद्रित होता, त्यामुळे त्याचा पोटासारख्या इतर अवयवांवर कसा परिणाम होतो, हे स्पष्ट नव्हते. अपुऱ्या झोपेचा मेंदू पोटावर कसा परिणाम करतो हे समजून घेण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी पोटातील स्टेम सेल्सवर लक्ष केंद्रित केले, ज्या पोटाचे आरोग्य आणि त्याचे आतील अस्तर सुरक्षित ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

शास्त्रज्ञांनी उंदरांना दोन दिवस झोपू दिले नाही आणि त्यानंतर त्यांच्या आतड्यांची तपासणी केली. तेव्हा त्यांच्या आतड्यांमध्ये 'ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस'ची लक्षणे दिसून आली. पुरेशी झोप मिळालेल्या उंदरांच्या तुलनेत, झोप न मिळालेल्या उंदरांच्या पोटातील स्टेम सेल्सची संख्या जवळपास निम्मी झाली होती, तसेच दुखापतीनंतर पोटाचे अस्तर पुन्हा पूर्ववत होण्याची त्यांची क्षमताही मंदावली होती. चीन कृषी विद्यापीठाचे आण्विक जीवशास्त्रज्ञ आणि या अभ्यासाचे सह-लेखक झेंगक्वान यू यांनी सांगितले की ‘‘झोपेमधील अडथळा आपल्या पोटाचे किती वेगाने आणि किती गंभीर नुकसान करू शकतो, हे या संशोधनातून अगदी स्पष्टपणे समोर आले आहे.’’

या संशोधनाचा व्यापक संदर्भ लक्षात घेतल्यास, झोपेच्या गुणवत्तेचा आपल्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यावर असलेला प्रभाव अनेक शास्त्रीय अभ्यासांनी सिद्ध केला आहे. झोपेचा अभाव केवळ थकवा आणि मूड स्विंग्स आणत नाही, तर तो दीर्घकालीन आरोग्य समस्यांसाठी देखील एक महत्त्वाचा घटक ठरतो. यामध्ये हृदयविकार, वजन वाढणे, आणि इम्यून सिस्टमवर नकारात्मक प्रभाव यांचा समावेश आहे. त्यामुळे, झोपेच्या समस्यांवर लक्ष केंद्रित करणे आणि त्याला योग्य उपचार देणे अत्यंत आवश्यक आहे.

झोपेच्या अभावामुळे होणारे शारीरिक परिणाम फक्त पोटापुरते मर्यादित नाहीत. अनेक शास्त्रीय अभ्यासांनी दाखवले आहे की, झोपेच्या समस्यांमुळे मानसिक आरोग्यावरही गंभीर परिणाम होऊ शकतो. अनिद्रेमुळे चिंता, नैराश्य आणि इतर मानसिक विकारांचा धोका वाढतो. यामुळे व्यक्तीच्या जीवनशैलीवर आणि कार्यक्षमता वरही नकारात्मक परिणाम होतो. त्यामुळे, झोपेच्या समस्यांचे निराकरण करणे व्यक्तीच्या एकूण आरोग्याच्या दृष्टीने खूप महत्त्वाचे आहे.

शोधकर्त्यांनी या अभ्यासात झोपेच्या अभावाचा पोटाच्या आरोग्यावर होणारा परिणाम स्पष्ट केला आहे, परंतु याबरोबरच, झोपेच्या गुणवत्तेवर लक्ष केंद्रित करण्याची आवश्यकता देखील दर्शविली आहे. झोपेच्या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी, व्यक्तींनी त्यांच्या झोपेच्या सवयींमध्ये बदल करणे आवश्यक आहे. नियमित झोपेचा वेळ ठरवणे, झोपण्यापूर्वी ताण कमी करणे, आणि ताजेतवाने झोपेसाठी योग्य वातावरण तयार करणे यांना महत्त्व दिले पाहिजे.

संपूर्ण जगात झोपेच्या समस्यांवर लक्ष केंद्रीत करणारे अनेक उपक्रम आणि संशोधन सुरू आहेत. यामध्ये झोपेच्या गुणवत्तेवर प्रभाव टाकणारे विविध घटक, झोपेच्या विकारांचे निदान व उपचार, आणि झोपेच्या आरोग्याचे महत्त्व यांचा समावेश आहे. यामुळे, झोपेच्या समस्यांचे निराकरण करणे आणि त्याचे आरोग्यावर होणारे परिणाम कमी करणे शक्य होईल.

या नवीन संशोधनामुळे झोपेच्या आरोग्याच्या क्षेत्रात एक नवा दृष्टिकोन उभा राहिला आहे. झोपेच्या अभावामुळे पोटाच्या आरोग्यावर होणारे परिणाम यामुळे जास्तीत जास्त लोकांना जागरूक करणे आवश्यक आहे. झोपेच्या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी, व्यक्तींनी त्यांच्या जीवनशैलीत बदल करणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे त्यांचे एकूण आरोग्य सुधारेल.

झोपेच्या गुणवत्तेवर लक्ष देणे आवश्यक आहे कारण झोपेच्या अभावामुळे होणारे परिणाम केवळ शारीरिक आरोग्यावरच नाही तर मानसिक आरोग्यावरही गंभीरपणे परिणाम करतात. विशेषतः, झोपेच्या समस्यांमुळे व्यक्तीच्या ताणतणावाची पातळी वाढते, ज्यामुळे मानसिक आरोग्याच्या समस्यांचा धोका वाढतो. यामध्ये चिंता, नैराश्य, आणि इतर मानसिक विकारांचा समावेश आहे, जे व्यक्तीच्या एकूण जीवनशैलीवर नकारात्मक परिणाम करतात.

झोपेच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करण्याचे महत्त्व लक्षात घेतल्यास, संशोधकांनी अनेक उपाययोजना सुचवल्या आहेत. यामध्ये झोपण्यापूर्वी ताण कमी करणे, झोपेच्या सवयींचा नियमितता राखणे, आणि झोपण्यासाठी योग्य वातावरण तयार करणे यांचा समावेश आहे. यामुळे व्यक्तीची झोपेची गुणवत्ता सुधारू शकते आणि त्यामुळे त्यांच्या आरोग्यावर सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो.

झोपेच्या समस्यांवर लक्ष देण्यासोबतच, समाजाने या समस्येवर जागरूकता वाढवणे आवश्यक आहे. लोकांना झोपेच्या समस्यांविषयी अधिक माहिती देणे आणि त्यावर उपाययोजना सुचवणे आवश्यक आहे. यामुळे, लोकांना त्यांच्या आरोग्याच्या दृष्टीने योग्य निर्णय घेण्यास मदत होईल.

अखेर, झोपेच्या अभावाचे परिणाम केवळ व्यक्तीच्या आरोग्यावरच नाही तर त्यांच्या जीवनशैलीवरही गंभीर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे, झोपेच्या समस्यांचे निराकरण करणे अत्यंत आवश्यक आहे, जेणेकरून व्यक्तींचे एकूण आरोग्य सुधारले जाईल. या नवीन संशोधनामुळे झोपेच्या आरोग्याच्या क्षेत्रात एक नवा दृष्टिकोन उभा राहिला आहे आणि यामुळे जागरूकता वाढवणे आवश्यक आहे.