Weather Update : ‘अल निनो’च्या प्रभावामुळे मान्सूनचा वेग मंदावला; मुंबई-कोकणात मध्यम सरी, तर विदर्भासह उर्वरित महाराष्ट्रात अवर्षणाचे संकट आणि उन्हाचा चटका वाढणार!

मुंबई, भारत ११ जुलै, २०२६ ALN: हवामान अद्यतन: राज्यासह संपूर्ण देशावर यंदा ‘अल निनो’ (El Niño) या जागतिक हवामान घटकाचे संकट घोंगावत आहे. अल निनो हा एक नैसर्गिक हवामान घटक आहे, जो प्रशांत महासागरात पाण्याच्या तापमानात वाढ होण्यामुळे निर्माण होतो. याचा प्रभाव जागतिक हवामानावर मोठा असतो, विशेषतः भारतातील मान्सूनवर. भारतात मान्सून हा पाऊस पाडण्याचा मुख्य स्रोत आहे, जो प्रत्येक वर्षी जून ते सप्टेंबर या कालावधीत येतो. अल निनोच्या प्रभावामुळे मान्सूनच्या पद्धतीत बदल होतात, ज्यामुळे पाऊस कमी किंवा अधिक प्रमाणात पडतो, आणि यामुळे शेतकऱ्यांना आणि कृषी उत्पादनांवर गंभीर परिणाम होऊ शकतात.

जून महिन्यात पावसाने ओढ दिल्यामुळे निर्माण झालेली चिंतेची परिस्थिती जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात झालेल्या दमदार पावसामुळे काहीशी निवळली होती. या सुरुवातीच्या मुसळधार पावसामुळे जूनमधील पावसाची तूट भरून निघाली आणि जलसंकटाचे ढग अंशतः दूर झाले. मात्र, हा आनंद फार काळ टिकू शकला नाही. प्रशांत महासागरामध्ये ‘अल निनो’ची स्थिती अधिक सक्रिय होत असल्यामुळे मान्सूनचा वेग अचानक मंदावला असून, पावसाने पुन्हा एकदा प्रदीर्घ विश्रांती घेतली आहे. परिणामी, राज्यातील बळीराजाच्या चिंतेत पुन्हा एकदा भर पडली आहे.

भारतीय हवामान शास्त्र विभागाच्या (IMD) अंदाजानुसार, १० जुलै ते १५ जुलै २०२६ या कालावधीत उत्तर, पश्चिम आणि मध्य भारतासह महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवर पावसाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटण्याची शक्यता आहे. सध्या अरबी समुद्रात आणि उत्तर भारतात निर्माण झालेला कमी दाबाचा पट्टा (Low Pressure Area) कमकुवत होऊन पुढे निघून गेला आहे. त्यामुळे ढगांची दाटी विरळ झाली असून उन्हाचा चटका वाढू लागला आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, ही स्थिती आगामी १९ जुलैपर्यंत अशीच कायम राहू शकते. या काळात मुंबई आणि कोकण किनारपट्टीच्या भागात पावसाच्या मध्यम सरी बरसतील, मात्र उर्वरित महाराष्ट्रात कोरडे हवामान आणि उन्हाची तीव्रता वाढेल.

मुंबईमध्ये अवघ्या पाच दिवसांत जुलै महिन्याची सरासरी पार झाली आहे. मुंबई आणि उपनगरांमध्ये जूनमधील पावसाची तूट जुलैच्या पहिल्या पाच दिवसांतच भरून निघाली आहे. ‘अल निनो’च्या प्रभावामुळे मान्सूनची एक विशिष्ट पद्धत पाहायला मिळते; ज्यामध्ये पाऊस सलग न पडता तुकड्या-तुकड्या मध्ये म्हणजेच खंडित स्वरूपात पडतो. काही दिवस अतिवृष्टी होते आणि त्यानंतर सलग अनेक दिवस कडक ऊन पडते. मुंबईत नेमके हेच पाहायला मिळाले. संपूर्ण जुलै महिन्यात पडणाऱ्या एकूण पावसाची सरासरी मुंबईने अवघ्या पाच दिवसांत ओलांडली आहे.

हवामान विभागाच्या सांताक्रुज आणि कुलाबा या दोन्ही मुख्य केंद्रांवर नोंदवला गेलेला पाऊस खालीलप्रमाणे आहे:

जुलैच्या उत्तरार्धात, म्हणजेच महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यात मान्सूनचा दुसरा सक्रिय टप्पा सुरू होण्याची शक्यता असली, तरी तोपर्यंत शेतकऱ्यांना पावसासाठी आभाळाकडे डोळे लावून बसावे लागणार आहे. मान्सूनच्या या अनिश्चिततेमुळे शेतकऱ्यांच्या पिकांवर परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे अन्नधान्याच्या उत्पादनात घट येण्याची शक्यता आहे. भारतात कृषी क्षेत्रात पाण्याची उपलब्धता आणि पावसाचे प्रमाण हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण यावरच शेतकऱ्यांच्या उत्पादनाचे प्रमाण आणि गुणवत्ता अवलंबून असते.

विदर्भात यंदाच्या पावसाळ्याची सुरुवात समाधानकारक झाली असली, तरी जुलै महिन्याच्या सुरुवातीलाच पावसाने दडी मारल्यामुळे अनेक जिल्ह्यांवर अवर्षणाचे (दुष्काळाचे) संकट गडद होऊ लागले आहे. १ जून ते १० जुलै या कालावधीत विदर्भात सरासरीच्या तुलनेत तब्बल १८ टक्के पावसाची तूट नोंदवण्यात आली आहे. पहिल्या आठवड्यात मुसळधार पावसाचा अंदाज होता, मात्र सुरुवातीचे काही दिवस पाऊस पडून नंतर मोठी उघडीप मिळाल्याने सरासरी खालावली आहे.

विदर्भातील प्रमुख जिल्ह्यांची पर्जन्यमानाची सांख्यिकी खालीलप्रमाणे आहे:
१. सकारात्मक पाऊस: केवळ गोंदिया जिल्ह्यात सरासरीपेक्षा ३४ टक्के अधिक पाऊस झाला असून, बुलढाणा आणि वर्धा जिल्ह्यांत पाऊस सरासरीच्या आसपास आहे.
२. चिंताजनक परिस्थिती: गडचिरोली जिल्ह्यात सर्वाधिक म्हणजेच ४६ टक्के पावसाची तूट नोंदवली गेली आहे.
३. इतर जिल्ह्यांमधील तूट: भंडारा (३३%), वाशीम (२६%), चंद्रपूर (२३%), अमरावती (१२%), अकोला (१०%) आणि यवतमाळ (७%) अशी जिल्ह्यानिहाय तूट आहे.
४. राजधानी नागपूरचा विचार केला असता, १ जून ते ९ जुलै दरम्यान तिथे २३७.२ मिमी पाऊस झाला आहे, तर या कालावधीची सामान्य सरासरी २६३.९ मिमी इतकी आहे. म्हणजेच नागपूर जिल्ह्यात १० टक्के पावसाची तूट आहे.

अल निनोच्या प्रभावामुळे मान्सूनच्या पद्धतीत होणारे बदल हे भारतीय कृषी अर्थव्यवस्थेसाठी गंभीर परिणाम करू शकतात. शेतकऱ्यांना पिकांच्या वाढीच्या चक्रानुसार पावसाची आवश्यकता असते. जर पावसाची वेळ आणि प्रमाण योग्य नसले, तर पिकांची गुणवत्ता आणि उत्पादनावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. यामुळे अन्नधान्याच्या दरात वाढ होऊ शकते, ज्याचा थेट परिणाम सामान्य जनतेवर होईल. यामुळे अन्न सुरक्षा आणि पोषणाच्या बाबतीत गंभीर आव्हानांचा सामना करावा लागेल.

शेती क्षेत्रात या परिस्थितीच्या परिणामांची गंभीरता लक्षात घेता, सरकारने शेतकऱ्यांना आवश्यक ती मदत आणि मार्गदर्शन देणे आवश्यक आहे. जलस्रोत व्यवस्थापन, पाण्याचा योग्य वापर, आणि पिकांच्या विविधतेचा वापर करून शेतकऱ्यांना या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी सक्षम करण्याच्या उपाययोजना केल्या जाव्यात. तसेच, हवामान बदलाच्या प्रभावांचा अभ्यास करून दीर्घकालीन योजना तयार करणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे भविष्यातील संकटांचा सामना करण्यास मदत होईल.

या सर्व घटकांचा विचार करता, अल निनो आणि मान्सूनच्या बदलांचा प्रभाव हा एक जटिल विषय आहे, जो हवामान, कृषी, अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवन यावर खोलवर परिणाम करतो. शेतकऱ्यांना आणि सरकाराला एकत्र येऊन या समस्यांचा सामना करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून यापुढे अशा समस्यांचा सामना करण्यासाठी तयार राहता येईल. यामुळे शेतकऱ्यांच्या आर्थिक स्थिरतेसाठी, अन्न सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी आणि सामान्य जनतेच्या जीवनमानासाठी आवश्यक असलेली उपाययोजना राबवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.